Poniżej zawarte wiadomości pochodzą z książki Eugeniusza Wiśniowskiego "Prepozytura Wiślicka" do schyłku XVIII w. Zawarty tekst jest podany w oryginale bez przeróbek.

      Praca niniejsza stanowi próbę realizacji na wąskim odcinku programu Instytutu Geografii Historycznej Kościoła w Polsce przy Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, zmierzającego do opracowania w ramach wydawnictwa Polonia Christiana schematycznego zarysu dziejów instytucji kościelnych w Polsce. Mieści się ona w pierwszej serii wspomnianego wydawnictwa, obejmującej diecezje przedrozbiorowe. ¹ Zebrany w pracy materiał przedstawiono w oparciu o ustalony dla całości wydawnictwa schemat - analogiczny do opublikowanych już kilku próbnych opisów parafii² oraz wzorowanych na nich opracowań archidiakonatu sądeckiego i prepozytury tarnowskiej,³ W schemacie tym za podstawę opisu przyjęto obszar parafii rzymsko-katolickiej. Zebrany materiał zgrupowano według poszczególnych wyznań, oznaczonych numeracją rzymską, zaś w ich ramach według ustalonych elementów opisu, posiadających układ hasłowy i oznaczonych literami. Schemat ten przedstawia się następująco:

Religia - cyfra rzymska
I. Obrządek rzymskokatolicki.
II. Obrządek greckokatolicki.
III. Inny obrządek katolicki.
IV. Wyznanie prawosławne.
V. Inne wyznanie chrześcijańskie.
VI. Religia mojżeszowa.
VII. Inna religia.

Element opisu - litera (duża dla parafii, mała dla klasztoru)
A. Dzieje instytucji. Patronat.
B. Obszar podległy.
C. Liczba ludności.
D. Świątynia parafialna (klasztorna).
E. Inna świątynia.
F. Szpital i kościół szpitalny. Liczba podopiecznych.
G. Organizacja wiernych. Liczba członków.
H. Szkoła. Liczba uczniów.
l. Pielgrzymka.
J. Misja.
K. Inne.

      Opis poszczególnych parafii poprzedzono wykazem źródeł .przekrojowych - czyli dostarczających informacji tego samego typu i z tego samego czasu dla większego obszaru - oraz opracowań. Wyjątkowo wykazem takim poprzedzono także opis kaplicy w Chotlu Zielonym, w parafii Busko, z uwagi na bogatą dokumentację źródłową, zachowaną dla tego obiektu. Wymieniając opracowania przy poszczególnych parafiach pominięto pozycje typu słownikowego.
      Przed każdym fragmentem opisu umieszczono zamiast tytułu cyfrę rzymską i literę, stanowiące odsyłacze do przedstawionego wyżej schematu. W tekście nie stosowano odsyłaczy tam, gdzie datacja faktów pokrywa się z datacją odpowiedniego źródła przekrojowego. W tym wypadku data w tekście jest odsyłaczem do danego źródła ⁴. Nie stosowano też odsyłaczy do informacji o zaludnieniu parafii około r. 1340. Wszystkie dane z tego okresu zaczerpnięto z pracy T. Ładogórskiego pt. Studia nad zaludnieniem Polski XIV wieku. Wrocław1958 s. 196,207n., 209 -zamieszczając je w rubryce l C, mimo że podane tu szacunkowe liczby obejmują ludność nie tylko katolicką, ale również żydowską, której udział w globalnej sumie ludności nie przekraczał prawdopodobnie 1%. ⁵ Odstąpiono również nieco od powyższego schematu w przypadku taryfy pogłównego żydowskiego z r. 1765 ⁶. Uwzględnia ona ludność żydowską według kahałów, których zasięg terytorialny nie pokrywał się z katolicką organizacją parafialną. ⁷ Zaczerpnięte z tej taryfy informacje umieszczono w rubryce VI C, zaznaczając każdorazowo, iż podana liczba odnosi się do ludności żydowskiej z terenu kahału. Wskazanym schematem posłużono się nie tylko przy opisie poszczególnych parafii, ale również jednostek organizacji kościelnej wyższego rzędu - dekanatowi prepozy-tury.
      Opracowywany teren stanowią cztery dekanaty: Kije, Pacanów, Sokolina i Opato-wiec, stanowiące u schyłku średniowiecza jednostkę administracji kościelnej wyższego rzędu, zwaną prepozyturą wiślicką. Jednostki tej nie spotykamy w XVI-XVII w., pojawiła się ponownie dopiero w statutach synodalnych bpa Kazimierza Łubieńskiego z r. 1711, zmniejszona jednako dekanat Opatowiec, zaliczony do archidiakonatu krakowskiego. ⁸ W pracy za podstawę do określenia przynależności organizacyjnej badanego terenu przyjęto wspomniane statuty bpa K. Łubieńskiego z r. 1711 ⁹ z jednym wszakże wyjątkiem - tytułu pracy, w którym nazwą prepozytury wiślickiej objęto cały interesujący nas teren. Postąpiono tak z uwagi na to, że prepozyturą wiślicka jako jednostka administracji kościelnej znana jest przede wszystkim w okresie średniowiecza i z jej nazwą kojarzy się obszar wszystkich czterech wymienionych wyżej dekantów. Ponieważ w r. 1711 wykazuje on pewne zmiany, aczkolwiek bardzo niewielkie, w stosunku do terytorium prepozytury z drugiej połowy XV w., ¹⁰ użyta w tytule nazwa "prepozyturą wiślicka" stanowi jedynie hasło wywoławcze. Trzeba też zwrócić uwagę, że statuty z r. 1711 zawierają błąd w określeniu zasięgu dekanatu Pacanów. Wyliczają bowiem w jego obrębie parafie Połaniec i Raków, które, jak można stwierdzić w oparciu o materiał wizytacyjny, doń nie należały. Połaniec, stanowiący siedzibę odrębnego dekanatu, wchodził w skład archidiakonatu sandomierskiego ¹¹, zaś Raków należał w tym czasie do dekanatu Bodzentyn, stanowiącego część składową prepozytury kieleckiej. ¹²
      Pod względem chronologicznym praca sięga w zasadzie do schyłku XVIII w., przy czym dla poszczególnych terenów i zagadnień granica końcowa jest różna, co wynika ze specyfiki materiału źródłowego, l tak dla dekanatu Kije ostatnie akta wizytacyjne z XVIII w. pochodzą z r. 1748, dla dekanatów Pacanów i Opatowiec - z r. 1783, a dla dekanatu Sokolina - z r. 1795. W odniesieniu do problemów demograficznych ostatnim wykazem dla całości terenu jest spis ludności z r. 1787. ¹³
       W zakresie interesujących nas faktów notowano wszystkie o nich wzmianki w źródłach, stwierdzające zarówno istnienie, jak i brak tych faktów. Wyjątek pod tym względem uczyniono jedynie dla tabel z r. 1748 bpa Andrzeja St. Załuskiego z uwagi na ich specyficzny charakter. Sporządzono je bowiem w ten sposób, że w odpowiednich rubrykach drukowanego formularza notowano zawsze istnienie lub brak danego zjawiska. O ile w pozostałych źródłach - nawet pisanych według z góry ustalonego formularza, jak na przykład w wizytacjach - brak wiadomości o pewnym fakcie nie zawsze dowodzi jego nieistnienia, gdyż pisarz mógł pewne rzeczy przeoczyć, o tyle w wypadku tabeli wątpliwości tego rodzaju nie istnieją. Drukowany kwestionariusz wykluczał bowiem przeoczenie i zmuszał do odpowiedzi pozytywnej lub negatywnej, bądź też do stwierdzenia niemożliwości udzielenia odpowiedzi z określonych powodów. Ponieważ wszystkie interesujące nas rubryki tabel zostały wypełnione, mamy w każdym wypadku sytuację zupełnie jasną. Stąd też w opisach dla uniknięcia zbędnych powtórzeń ograniczono się w tabelach jedynie do odnotowania wiadomości stwierdzających istnienie faktów, pominięto zaś wiadomości stwierdzające ich brak. Wynika stąd, że nieobecność w tekście opisów wiadomości o zjawiskach, o których tabele informują, świadczy, że stwierdzają one ich brak. Interesujące zaś nas zagadnienia, do których tabele dostarczają materiału, są następujące: Oppidum seu vifla, Ecciesia, Sacrarium, Erectio (ecclesiae), Titulus, Consecratio (ecclesiae), lus patrona-tus, Yillae ad parrochiam, Confessi pro paschate, Adulti masculi, Adultae feminae, infantes masculi, Infantes faemellae, Infra annum baptisati, Desponsati, Sepuiti, Capellae, Oratoria privata, (Domus) Magistri scholae, Magister scholae, Scholares, . Hospitale, Fundatio (hospitalis), Pauperes, Ecciesia hospitalis, Capellanus (hospitalis). Promotor confraternitatis, Missio, Monasteria virorum, Monasteria monialium, Graeco unici, Schismatici, Luterani, Calvinistae, Judaei, Ecclesiae ritus graeci, Fana dissiden-tium, Synagoga Judeorum.
      Omawiane tabele, podając dane dotyczące ruchu naturalnego ludności (chrzty, śluby, pogrzeby), nie zawsze określają dokładnie czas, do jakiego one się odnoszą (rok kalendarzowy, kościelny itd.); w większości wypadków ograniczają się do stwierdzenia, że chodzi o zjawiska, które zaistniały w "ciągu roku". W pracy zachowano tę terminologię źródła. Podobnie zachowano ją w odniesieniu do desponsoti-zaślubieni, chociaż nieparzyste liczby w tej rubryce wskazują, że liczba zaślubionych oznacza liczbę ślubów, nie zaś osób.
      Wśród wykorzystanych w pracy źródeł naczelne miejsce zajmują źródła przekrojowe. Należą tu - obok opublikowanych wykazów dziesięciny papieskiej i świętopietrza ¹⁴ - Liber beneficiorum Jana Długosza, księga relaksacji z r. 1529, spisy poborowe z drugiej połowy XVI w., synodalne spisy parafii z lat 1621 i 1711, nie publikowane dotychczas księgi kontrybucji oraz akta wizytacyjne z XVI-XVIII w.
      Trzeba zauważyć, że w księdze kontrybucji z r. 1608 określenie rector należy rozumieć jako rector scholae. Świadczy o tym wysokość uiszczanej przez rektora opłaty, która wynosiła 4 gr i była opłatą nauczyciela, określanego w innych miejscach jako decha lub rector scholae. ¹⁵ Ponieważ określenia minister i minister ecclesiae są używane w źródłach zamiennie, ¹⁶ w pracy nie zaznaczano tych różnic, ograniczając się jedynie do stwierdzenia występowania ministra.
      Wśród opracowań odnoszących się do większych partii interesującego nas obszaru należy wymienić prace J.Wiśniewskiego o kościołach i zabytkach tego terenu ¹⁷ oraz pracę E. Wiśniewskiego o rozwoju sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej. ¹⁸

¹ Sułowski, jw. s. 7 (pełny opis bibliograficzny wymienionych w pracy źródeł, opracowań i skrótów znajduje się w Bibliografii, zestawionej na s. 9).
² Bieńkowski, jw. s. 18-29; Litak, jw. s. 13-17.
³ Kumor. Archidiakonat sądecki. Opracowanie materiałów źródłowych do atlasu historycznego Kościoła w Polsce; tenże. Prepozytura tarnowska. Opracowanie materiałów źródłowych do atlasu historycznego Kościoła w Polsce.
⁴ Sułowski, jw. s. 11-12.
⁵ Ładogórski,jw.s.58.
⁶ Zob. Liczba głów żydowskich w Koronie z taryf roku 1765.
⁷ W opublikowanych przez J. Kleczyńskiego i F. Kluczyckiego materiałach (Liczba głów żydowskich w Koronie) kahał określany jest mianem parafii, oczywiście żydowskiej. W sprawie kahał = parafia żydowska zob. uchwałę sejmową z r. 1764 o pogłównym żydowskim (Yolurnina legum t. 7 s. 26, 29).
⁸ "Wiśniewski. Rozwój s. 42-46.
⁹ Syn. 1711 s. 12.
¹⁰ Zmianie uległ tylko zasięg dekanatu Sokolina, który powiększył się o parafie w Skalbmierzu, Górach i Sańcygniowie, nie wchodzące w XV w. w skład prepozytury. - Patrz Wiśniewski. Rozwój s. 45, 156.
¹¹ Wsitat/o Sandomiriensis archidiaconatus a.d. 1646 ex commissione [...] Petri Cembicki [...] expedita. A. Kurii Krak. nr 7 k. 35-35v, 51,138; Visitatio [...] in ąuatuor decanatibus archidiaconatus Sandomiriensis [...] a.d. 1727 [...] expedita. A. Kurii Krak. nr 22 s. 181.
¹² Wiz. 1711 k. 389, 425-429.
¹³ Spis ludności diecezji krakowskiej z r. 1787.
¹⁴ W MPV 1.1-2 oraz w dodatku do pracy: T. Gromnicki. Świętopietrze w Polsce s. 218-390.
¹⁵ RC 1608 k. 61.
¹⁶ Wiśniewski. Sieć szkół parafialnych s. 89 i nn.; tenże. Materiały do stanu liczebnego duchowieństwa tab. s. 231-287, rubryka "nauczyciel".
¹⁷ Wiśniewski. Dekanat Sandomierski; tenże. Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek wJędrzejowskiem; tenże. Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Piń-czowskiem, Skalbmierskiem i Wiślickiem.
¹⁸ Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne.